Vrijheid, veiligheid en werken volgens de wet; het zijn drie doelstellingen waar veel organisaties in de ouderenzorg momenteel mee worstelen. De kwaliteit van leven van bewoners wordt bij steeds meer organisaties centraal gesteld en daarvoor is niet alleen veiligheid, maar ook vrijheid een belangrijke voorwaarde. In theorie zijn vrijheid en veiligheid op zichzelf staande doelen die niet interacteren, waarbij de wetgeving heldere spelregels en kaders verschaft. De praktijk is – zoals altijd – weerbarstiger.

Bij veel organisaties in de ouderenzorg ligt of lag de nadruk op het borgen van de veiligheid van de bewoners, om precies te zijn: op het voorkomen van mogelijke ongelukken. Veelal liggen hier angstbeelden van medewerkers en familieleden van bewoners aan ten grondslag, waar organisaties op inspelen. De vraag is of deze angstbeelden realistisch zijn. Ik denk het niet; te vaak zie ik dat de vrijheid van bewoners bewust of onbewust wordt ingeperkt vanuit deze angstbeelden. Dat komt de kwaliteit van leven van bewoners niet ten goede en gaat het voorbij aan het feit dat elke bewoner in principe vrijheid heeft.

Wat is dan de juiste balans tussen vrijheid en veiligheid?

Op die vraag is geen eenduidig antwoord te geven dat voor alle organisaties geldt. Er is geen wiskundige formule die hierop kan worden toegepast; het gaat immers om mensen- en in veel gevallen betekent dit maatwerk. Wat wél voor alle zorgorganisaties geldt is dat het vinden van een juiste balans tussen vrijheid en veiligheid een permanent proces is waarbij rekening wordt gehouden met een veranderend karakter van de bewoner. In dit proces spelen elementen zoals verwachtingen, vertrouwen, dilemma’s en angst en wezenlijke rol.

Om hiermee om te gaan, doorloop ik met enkele organisaties de volgende stappen:

Het 1) werken vanuit een heldere, eigen koers die 2) duidelijk wordt gecommuniceerd naar medewerkers, bewoners en familieleden zodat er 3) vertrouwen ontstaat tussen de organisatie, de medewerkers en betrokkenen om in gezamenlijkheid het proces van vrijheid en veiligheid te doorlopen.

Hieronder zal ik deze punten in het kort toelichten:

Ad 1)   Formuleer een heldere, eigen koers

Het ontbreken van een eigen koers en visie op het thema vrijheid maakt dat organisaties zich laten leiden door de letter van de wet. Zo kan er een beleid ontstaan dat gestoeld is op angstbeelden en het voorkomen van incidenten. In een maatschappij waarin incidenten breed worden uitgemeten in de media is dat niet vreemd, maar het maakt dat deze organisaties nooit hun doelstelling zullen realiseren: het verbeteren van de kwaliteit van leven van de bewoners.

Bepaal en leg vast wat kernwaarden zijn en wat de visie is. Werk daarin uit hoe zich dat vertaalt naar de praktijk en breng ook mogelijke risico’s in kaart. Durf keuzes te maken die in lijn zijn met de kernwaardes en visie. En blijf achter die keuzes staan, ook als het niet meteen soepel loopt. Een duidelijke koers en visie is cruciaal, juist bij lastige beslissingen en moeilijke momenten.

Ad 2)   Communiceer de koers duidelijk

Wanneer de koers is bepaald, is het zaak deze helder en duidelijk te communiceren naar medewerkers, bewoners en familieleden. En niet één keer, maar steeds weer. Betrek familieleden bij de visie en maak keuzes (en mogelijke risico’s) inzichtelijk. Maak duidelijk dat meer vrijheid kan betekenen dat er weleens iets mis kan gaan. Laat weten waar je als organisatie voor staat en wat men kan verwachten. Communiceer al tijdens de eerste intakes met familieleden (en bewoners) hierover en niet pas na een incident.

Ad 3)   Vertrouw elkaar

Wanneer een organisatie kiest voor kwaliteit van leven en vrijheid en waarbij regels volgend zijn in de zoektocht naar de juiste balans tussen vrijheid en veiligheid voor elke bewoner, is er veel vertrouwen nodig tussen professionals en familieleden.

Dit vertrouwen ontstaat door vooral in gesprek te gaan met familieleden en wanneer mogelijk met de bewoners. Moreel beraad is een mooie methode die hiervoor gebruikt kan worden. Bespreek met elkaar de dilemma’s rondom vrijheid en veiligheid, bespreek hoe een bewoner het best van haar of zijn vrijheid kan genieten en denk na over de risico’s die daar eventueel bij kunnen ontstaan en vooral hoe professionals samen met familieleden daar mee om gaan. Wanneer dit met enige regelmaat wordt besproken ontstaat er meer vertrouwen tussen professionals en familieleden. Dit vertrouwen is nodig om van veiligheid naar vrijheid te komen, omdat er ook ongelukken kunnen gebeuren.

Ook dit is een proces.

Betekent vrijheid dan dat er geen regels gehanteerd meer worden?

Zeker niet. In de maatschappij maken we ook afspraken met elkaar. Denk aan het verkeer, daar maken we afspraken om te zorgen dat we ons veilig kunnen verplaatsen. Het dragen van een veiligheidsgordel zou je een ‘vrijheidsbeperkende maatregel’ kunnen noemen en toch kies ik er elke dag vrijwillig voor om het in de auto om te doen. En als het gebruik van een band in een trippelstoel er nu juist voor zorgt dat een bewoner zich vrij én veilig kan bewegen in een wijk, gaan vrijheid en veiligheid hand in hand. Het gaat er met name om dat ‘het volgens de regels’ geen doel an sich wordt, maar dat je steeds vanuit de overkoepelende visie bepaalt wat het beste is voor de bewoner en hoe daar verantwoording over kan worden afgelegd.

En uiteraard hoor je je als organisatie aan de wet te houden. Er is alleen een wezenlijk verschil of je je als organisatie puur laat leiden door de letter van de wet (en dus door wat er niet mag) of dat je een eigen koers volgt die je toetst aan de wet (waardoor je gaat realiseren wat er kan).

Neem nu de Wet Zorg en Dwang (WZD) die ingaat op 1 januari 2020. In mijn ogen een goede vervanging van de huidige BOPZ-wet. Maar mijn angstbeeld is wel dat vanaf medio volgend jaar bij organisaties de WZD- folders opduiken, zonder dat organisaties de nieuwe wet vertaald hebben vanuit hun eigen visie.

Daarom mijn pleidooi aan zorgorganisaties: bepaal met lef en liefde je eigen koers op dit thema (ook al is dat spannend en lastig) en laat je niet alleen leiden door wetgeving of angst voor incidenten. Dan kan er prachtige zorg worden geboden!

Peter Hoekstra, veroorzaker

Getagd op:                    

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *